30 października, 2018 r.

UŁ komentuje: Zapomniane słowa – Charakternik

UŁ komentuje: Zapomniane słowa – Charakternik

fot. Centrum Promocji UŁ

Kogoś, kto ma silny charakter, określa się czasem mianem charakternika. Niekiedy też o takim człowieku mówi się, że jest charakterny, choć niektóre wydawnictwa poprawnościowe jak na przykład Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod red. Andrzeja Markowskiego (2004) zalecają unikać tego przymiotnika.


Kiedyś czarodziej...


Pierwotnie charakternik oznaczał tego, kto uprawiał czary, magię, czarnoksiężnika, czarownika, kogoś, kto pisze, używając tajemnych znaków, o czym możemy się przekonać, czytając siedemnastowieczne Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska: „Tameczni zaś Incolae [mieszkańcy] kożdy strzelec, kożdy żołnierz a do tego i charakternik” (Rok pański 1659).



W takim znaczeniu rzeczownik ten został użyty przez Henryka Sienkiewicza w Potopie: „[...] boć z charakternikiem nieludzka moc! W oczach ci zginie albo kurzawą się zakręci...”.



...potem twardziel...


W XVIII wieku rzeczownik charakternik zaczyna funkcjonować w sensie znanym i dziś ‘człowiek silny psychicznie, odporny, nieczuły’ (Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII wieku). Użycie tego znaczenia zilustrowano przykładem z pochodzącego z tego czasu Nowego dykcjonarza polsko-niemiecko-francuskiego (1764 r.): „Charakternik [...] 2) der sich fest machen kan [...] 2) celui qui est dur; qui a un charme; qui se rend invulnerable; qui se séc [...] 2) nie wierz, żeby kula i pałasz charakternikowi szkodzić nie miały”.



Obserwacja danych słownikowych pozwala sądzić, że ten właśnie sens przez długi czas pozostawał mniej znany. Prawdopodobnie dopiero na przełomie XIX i XX wieku znaczenie ‘człowiek z charakterem, słowny, uczciwy’ wysunęło się na pierwszy plan i, co ciekawe, miało bardzo pozytywne konotacje. Podobnie zresztą dodatnio wartościowano wtedy przymiotnik charakterny czyli ‘mający prawy charakter, uczciwy, honorowy, solidny, rzetelny, stały’, a także ‘dobry, odważny, ambitny’.



...dziś silny, ale trudny charakter.


W słowniku warszawskim sens ‘czarodziej, znachor’ został zepchnięty na plan dalszy i, o dziwo, jako jedyny z kwalifikatorem dawny pojawił się on w powojennym słowniku pod red. Witolda Doroszewskiego. Jako ilustrację przywołano tu fragment opowiadania Władysława Łozińskiego z 1873 roku: „Wiedziałam, że to nie człowiek jak my wszyscy, ale charakternik, co z szatanem jest w aliansie”. Zresztą warto wspomnieć, że w tym samym przestarzałym sensie rzeczownik ten wykorzystał Andrzej Sapkowski w czwartej części znanej sagi Wiedźmin zatytułowanej Wieża Jaskółki (1997 r.): „I żeby wszyscy widzieli, że nie charakternik, ale śmiertelny był, jak inni, i że w końcu na lepszych się porwał”.



Najnowsze słowniki języka polskiego albo w ogóle nie uwzględniają już hasła charakternik, albo notują je wyłącznie w potocznym sensie ‘mający silny charakter’. Wydaje się jednak, że charakternik nie ma już dziś tak pozytywnych konotacji, jakie miał na początku XX wieku. Charakternik dziś to człowiek nie tylko o silnym charakterze, ale chyba też trudny do zniesienia.



Zapomniane słowa


Polecamy inne słowa z naszego cyklu - nasi eksperci pisali i mówili już o wyrazach chędożyć i absztyfikant, było też o frymuśnym, fidrygałkach, a także o lebiedze i banialukach. Opisywaliśmy również znaczenia i pochodzenie wyrazów, dezabil, huncwot i kołomyja.







Uniwersytet Łódzki to największa uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misją jest kształcenie wysokiej klasy naukowców i specjalistów w wielu dziedzinach humanistyki i nauk ścisłych. Współpracuje z biznesem, zarówno na poziomie kadrowym, zapewniając wykwalifikowanych pracowników, jak i naukowym, oferując swoje know-how przedsiębiorstwom z różnych gałęzi gospodarki. Uniwersytet Łódzki jest uczelnią otwartą na świat – wciąż rośnie liczba studiujących tutaj obcokrajowców, a polscy studenci poznają Europę, Azję, czy wyjeżdżają za Ocean. Uniwersytet jest częścią Łodzi, działa wspólnie z łodzianami i dla łodzian, angażując się w wiele projektów społeczno-kulturalnych.



Zobacz nasze projekty naukowe na https://www.facebook.com/groups/dobranauka/

Zapraszamy na stronę Biura Prasowego UŁ: https://biuroprasowe-uni-lodz.prowly.com/





Opracowanie: prof. Rafał Zarębski przy współudziale Magdaleny Gozdek

Redakcja: Centrum Promocji UŁ



Poprzednia wiadomość Podatki w Polsce i Chinach – pierwsza taka konferencja w Polsce
Następna wiadomość Przestępstwa w Internecie - wykład eksperta z USA