Jakie nowe spojrzenia na historię przynosi aktualny numer „Folia Historica”? To cenione czasopismo historyczne prezentuje aktualne badania nad dziejami Polski i świata, publikowane przez badaczy z różnych ośrodków naukowych. Świeżo wydany numer 118 (2025) jest zatytułowany: Studia i szkice z historii Polski i powszechnej od średniowiecza do współczesności. W środku znajdziecie fascynującą mozaikę tematów – od polityki mongolskiej XIII wieku, przez życie codzienne XIX‑wiecznej inteligencji, aż po parlamentarne debaty o wojnie o Falklandy.
To numer, który pokazuje, jak różnorodne i żywe potrafią być badania historyczne. Przeczytacie w nim:
Słowo wstępne
Małgorzata Karkocha
Spór sukcesyjny, którego nie było? Problemy mongolskiej polityki wewnętrznej 1221–1229
Rafał Szewczyk
Artykuł jest poświęcony analizie mongolskiej polityki wewnętrznej w latach 1221–1229. Skupiono się w nim na problemach dotyczących sukcesji, które nastąpiły po odwrocie Mongołów z Chorezmu. W tekście zakwestionowano wersję sporu sukcesyjnego, którą przedstawiono w Tajnej historii Mongołów. Według autora jest ona częściowo fałszywa z powodu włączenia Dżocziego do rozmowy między Czyngis-chanem oraz jego innymi synami. Najnowsze badania, uzupełnione przekazem zawartym w kronice Raszida ad-Dina, pokazują, że Dżoczi nie mógł uczestniczyć w rozmowie z powodu choroby.
Nieznany portret Kazimierza Małachowskiego w mundurze pułkownika Księstwa Warszawskiego w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej
Ewa Andrzejewska
Artykuł przedstawia propozycję nowej identyfikacji mężczyzny sportretowanego w mun-durze wojskowym z okresu Księstwa Warszawskiego. Portret ten został zakupiony do zbiorów ówczesnego Muzeum Ziemi Kaliskiej w grudniu 1968 r. jako wizerunek Jana Szczepkowskiego, podporucznika związanego z kaliskim Korpusem Kadetów. Tożsamość sportretowanego nie została jednak zweryfikowana i obraz nigdy dotąd nie był przed-miotem zainteresowań badaczy. W latach 2020–2021 podjęta została analiza szczegółów umundurowania, dystynkcji i próba ustalenia formacji wojskowej sportretowanego, oparta m.in. na badaniach porównawczych znanych źródeł ikonograficznych i przepisów dotyczących ówczesnych ubiorów wojskowych. Istotną pomocą okazały się konsultacje z Przemysławem Dunajem, znawcą zagadnień związanych z „barwą i bronią” i współautorem specjalistycznych wydawnictw. Ustalono, że sportretowany wyobrażony został w mundurze 1. Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego zgodnym z przepisami, które obowiązywały między 1807 a 1810 r. Te i inne przesłanki pozwoliły na uściślenie datacji obrazu na lata 1808–1809 oraz na odczytanie tożsamości modela, którym okazał się pułkownik Kazimierz Małachowski, późniejszy generał i uczestnik powstania listopadowego.
„Wełczowa zawera” – nieudana próba wywołania powstania na ziemiach bułgarskich w 1835 roku
Bartłomiej Rusin
Artykuł przedstawia jeden z epizodów bułgarskiego ruchu narodowowyzwoleńczego pierwszej połowy XIX w., który do historii przeszedł pod nazwą „Wełczowa zawera”. Tekst dotyczy wydarzeń rozgrywających się od momentu podpisania traktatu adrianopolskiego we wrześniu 1829 r., poprzez pierwszą połowę lat trzydziestych XIX w., stanowiącą fazę przygotowań do powstania, aż do połowy 1835 r., czyli już po udaremnieniu spisku w wyniku zdrady tuż przed Wielkanocą i zesłaniu jednego z głównych przywódców ruchu Georgiego Mamarczewa.
Rodzina inteligencka od kuchni. Kilka uwag na temat prowadzenia domu w Warszawie drugiej połowy XIX w. na marginesie lektury zapisków Amalii Bartoszewicz
Ilona Florczak
Artykuł opiera się na źródłach z Archiwum rodziny Bartoszewiczów, zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Łodzi. Ukazuje codzienne życie warszawskiej inteligencji w XIX w. z perspektywy funkcjonowania gospodarstwa domowego. Podstawę źródłową stanowią notatki Amalii Bartoszewiczowej, żony nauczyciela i inspektora szkół warszawskich Adama, matki historyka Juliana Bartoszewicza. Analiza dostępnych źródeł umożliwiła ukazanie, w jaki sposób zarządzano gospodarstwem domowym w Warszawie w drugiej połowie XIX w. Dzięki zapiskom pani domu możliwe było odtworzenie poszczególnych wydatków, diety, zwyczajów kulinarnych oraz roli kobiety w zarządzaniu gospodarstwem domowym w tym okresie. Z dokumentów wynika, że rodzina utrzymywała się z pensji nauczycielskiej i emerytury (w późniejszym okresie) Adama Bartoszewicza. Zakupy produktów żywnościowych były codziennością, jednym z obowiązków zatrudnionej w domu służącej, jednak ściśle nadzorowanym przez gospodynię. Dieta miała charakter sezonowy, wyznaczany przez pory roku i oparty na dostępnych na targach warszawskich produktach, z wyraźnym wpływem religijnych nakazów postnych. Kuchnia mieszczańska, choć mniej rozpoznana w literaturze niż ziemiańska czy chłopska, była bogata i zróżnicowana, a jej różnorodność zależała od zasobów i gustu kulinarnego członków rodziny, przede wszystkim pana domu, do którego dostosowywano zwyczaje kulinarne rodziny. Panie domu korzystały z książek kucharskich i poradników prowadzenia domu, m.in. autorstwa Jana Szyttlera, a później też Lucyny Ćwierczakiewiczowej, której publikacje wprowadziły nowatorskie jak na owe czasy podejście do planowania posiłków oraz ułatwiały kobietom prowadzenie domu. Literatura przedmiotu, ale też literatura piękna z omawianego okresu uzupełnia obraz kuchni mieszczańskiej w połowie XIX w.
Korespondencja z Franzensbadu Klementyny Arvay: kobiece podróże ku polepszeniu zdrowia na przełomie XIX i XX wieku
Magdalena Kaczmarek
Artykuł przedstawia podróże Klementyny Arvay, reprezentantki mieszczańskiego środowiska Rzeszowa, do uzdrowiska Franzensbad, znajdującego się na terenie dzisiejszych Czech. W drugiej połowie XIX w. wyjazdy „ku polepszeniu zdrowia” stanowiły ważny element praktyki zdrowotnej i społecznej, szczególnie w kontekście ograniczonych możliwości ówczesnej medycyny. Podróże tego typu miały jednak znaczenie nie tylko zdrowotne – były również przejawem rosnącej mobilności społecznej, emancypacji kobiet oraz ich uczestnictwa w życiu publicznym. Udział kobiet w kulturze uzdrowiskowej pozwalał im nie tylko na rekonwalescencję, lecz także nawiązywanie relacji towarzyskich, uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych i rozwijanie świadomości społecznej. Tekst zawiera przyczynkową biografię Klementyny Arvay, ukazując ją jako ciekawy przykład kobiety aktywnej, która mimo ograniczeń epoki podejmowała samodzielne decyzje o podróżach. Opis jej pobytu w Franzensbadzie obejmuje zarówno funkcjonowanie samego uzdrowiska, jak i charakterystyczne dla tamtego czasu rozrywki i praktyki kuracyjne.
Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych
Anna Izabella Zalewska, Dorota Cyngot
Tematem artykułu jest grobownictwo wojenne rozumiane jako systemy opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi oraz konkretne, tak doraźne, jak i dalekosiężne problemy generowane przez materialne konsekwencje krwawych strat wojennych. Proponujemy wyróżnienie pięciu etapów grobownictwa wojennego na badanym przez nas obszarze, tj. na terenie centralnej Polski. Zwracamy przy tym szczególną uwagę na problematykę grobownictwa rosyjskiego, dotychczas rozpoznanego w stopniu mniejszym niż niemieckie i austriackie. Przedstawiamy argumenty za tezą, że grobownictwo wojenne jest ponadczasowym i złożonym problemem, szczególnie uciążliwym na tych obszarach, gdzie miejsca spoczynku poległych żołnierzy trwają w czasie ponadnormatywnie licznie. Dlatego proponujemy perspektywę postrzegania grobownictwa wojennego jako hereditas damnosa oraz jako ciągłości i wieloczasowych złożoności.
Stosunek do ustroju demokratycznego w polskiej myśli socjalistycznej w latach 1918–1926
Jakub Sołtysiak
Polscy socjaliści w okresie kształtowania się państwowości polskiej chcieli, żeby ich ojczyzna docelowo opierała się na dwóch ideach – demokracji oraz socjalizmie. Dlatego współuczestniczyli w ustanawianiu w Drugiej Rzeczypospolitej ustroju demokratycznego. Uważali oni, że tylko na drodze ewolucyjnych reform w systemie parlamentarnym uda się ostatecznie stworzyć państwo socjalistyczne. W następnych latach, mimo negatywnego postrzegania polskich rządów i sytuacji politycznej w kraju, najważniejsi myśliciele w obozie Polskiej Partii Socjalistycznej konsekwentnie bronili demokracji i potępiali wszelkie formy dyktatury, m.in. dyktaturę bolszewików w Związku Radzieckim. W niniejszym artykule zbadano, jakich argumentów używali socjaliści na rzecz demokracji, czemu ich zdaniem ta forma rządów miała być nieodłącznym elementem pożądanego ładu oraz dlaczego dyktatura nie wchodziła w grę. Przeanalizowana została ich argumentacja na temat demokracji w latach 1918–1926, również w kontekście ówczesnych problemów polskiego systemu politycznego. Analizie zostały poddane też konkretne propozycje ustrojowe socjalistów, aby pokazać, jak rozumieli oni demokrację i do czego dążyli.
Pierwszy dowódca 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk Witold Konczakowski (1884–1948)
Artur Kuprianis
Tematem tekstu jest postać pierwszego dowódcy 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk. Witolda Konczakowskiego. Jednostka ta powstała jesienią 1921 r., po zakończeniu walk o granice Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dowódca wywodził się z armii rosyjskiej. Miał bogate doświadczenie bojowe nabyte podczas I wojny światowej i na froncie polsko-rosyjskim. Odebrał również gruntowne wykształcenie artyleryjskie jeszcze w carskiej Rosji, które uzupełniał na kursach już w polskiej armii. Postawiony został przed trudnym zadaniem zorganizowania pułku. Zmagał się przede wszystkim z brakiem odpowiednich koszar dla nowej jednostki, co spowodowało konieczność jej rozdzielenia na dwa garnizony: Łódź i Częstochowę. Mimo wysokich ocen przełożonych w wieku zaledwie 47 lat przeniesiony został w stan spoczynku. W artykule przedstawiono również życie osobiste pułkownika.
Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)
Kinga Czechowska
Pionierka badań nad historią społeczną getta warszawskiego Ruta Sakowska posługiwała się w swoich pracach pojęciem oporu cywilnego. Ponieważ Sakowska zaproponowała ujęcie holistyczne, może być ono szczególnie użyteczne także w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi społecznościami żydowskimi, w przypadku których dotychczasowy stan wiedzy nad Zagładą jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, Włocławek, Żychlin i Krośniewice. Z przeprowadzonych badań wynika, że podstawową formę oporu cywilnego stanowiła tam pomoc głodującym, a w większych skupiskach można również zaobserwować inne jego rodzaje, związane z życiem kulturalnym.
Mieszkać inaczej w PRL. Ewolucja obrazu wnętrz prywatnych w wybranych publikacjach od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych XX wieku
Agata Gabiś
Lektura polskich publikacji wnętrzarskich może być punktem wyjścia dla analizy sytuacji mieszkaniowej w PRL, oferty przemysłu meblarskiego, a nawet obyczajowości. Jednocześnie, przyglądając się prezentowanym materiałom ikonograficznym i wsłuchując się w język, jakim operują autorzy, można zaobserwować ewolucję, jaką w ciągu 30 lat, od okresu „małej stabilizacji”, przeszło samo pojęcie mieszkania. Trzy książki (Mieszkanie, Książka o mieszkaniu oraz Mieszkać inaczej) z trzech kolejnych dekad są świadectwem aspiracji, konkretnych problemów lokalowych i prób zmierzenia się z nimi za pomocą różnych metod i kierunków: od mieszkania uznawanego w latach sześćdziesiątych za miejsce, które musi sprawnie działać, po eklektyczną przestrzeń wolności w latach osiemdziesiątych, od form bezosobowych i ośrodków funkcjonalnych do emocji, tymczasowości i swobody i wreszcie od projekcji idealnej przyszłości, poprzez akceptację rzeczywistości aż po zupełną kontestację i świadomy eskapizm.
Wojna o Falklandy w debatach parlamentu brytyjskiego w 1982 roku
Radosław Borowski
W artykule skoncentrowano się na konflikcie o Falklandy/Malwiny, który miał miejsce między 2 kwietnia a 15 czerwca 1982 r. i toczył się pomiędzy Wielką Brytanią a Argentyną. Przedstawiono go poprzez analizę sprawozdań debat parlamentarnych odbywających się w obu izbach tej instytucji w czasie trwania wojny. Parlament Zjednoczonego Królestwa, obejmujący Izbę Lordów jak i Izbę Gmin, niezmiennie odgrywa rolę centralnego forum wymiany poglądów pomiędzy kluczowymi ugrupowaniami politycznymi. Mandaty uzyskane w wyniku wyborów parlamentarnych umożliwiają zwycięskiemu ugrupowaniu politycznemu sformowanie rządu.
Zapraszamy do lektury!
