Pod koniec sierpnia Łódź po raz kolejny wspomina mieszkańców miasta oraz Żydów z Polski i innych krajów europejskich, którzy zostali uwięzieni w łódzkim gettcie. Symboliczną datą jego likwidacji jest 29 sierpnia. Tego dnia w 1944 roku ze Stacji Radegast odjechały ostatnie transporty do Auschwitz-Birkenau. Przez getto przeszło łącznie ponad 200 tysięcy osób.
W 2026 roku główne uroczystości 82. rocznicy likwidacji getta odbędą się wyjątkowo 28 sierpnia o godz. 12.00 na Stacji Radegast. Towarzyszy im rozbudowany program spacerów, spotkań, wystaw i wydarzeń edukacyjnych, przygotowany przez Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi. Pełny program obchodów znajduje się na stronie Centrum Dialogu.
Badania łódzkiej społeczności żydowskiej na Uniwersytecie Łódzkim
Na Uniwersytecie Łódzkim od 2005 roku działa Centrum Badań Żydowskich im. Filipa Friedmana. Jednostka powstała z potrzeby prowadzenia badań nad społecznością żydowską, której przedstawiciele należeli do najważniejszych budowniczych i współtwórców Łodzi. Początkowo działalność Centrum koncentrowała się na historii łódzkich Żydów od końca XIX wieku, przez początek XX wieku, po okres międzywojenny – czas największego rozwoju tej społeczności. Wraz z nawiązaniem współpracy z partnerami m.in. z Niemiec i Izraela zakres badań rozszerzono o problematykę Zagłady. Centrum kieruje obecnie dr Adam Sitarek, który w najnowszym odcinku podcastu Nauka Inspiruje opowiada między innymi o historiach zapisanych w przestrzeni Łodzi i jak je odczytywać.
Archiwa pełne nieznanych historii
Łódź zajmuje wyjątkowe miejsce na mapie badań nad historią II wojny światowej i Zagłady. Miasto nie zostało zniszczone w takim stopniu jak Warszawa, dlatego zachowała się ogromna liczba dokumentów, planów, fotografii oraz akt urzędowych. Niektórych z nich nie przeglądano od lat 70., do innych – jak opowiada dr Adam Sitarek – nikt nie zaglądał od czasu przekazania ich do archiwum.
Wciąż odtajniane są również akta Gestapo, zawierające informacje między innymi o śledztwach, wyrokach, przemycie pomiędzy Krajem Warty i Generalnym Gubernatorstwem czy nielegalnych kontaktach z mieszkańcami getta. Materiały te pozwalają odkrywać nieznane fakty nie tylko z historii łódzkich Żydów, lecz także z codziennego, społecznego i obyczajowego życia okupowanego miasta.
Praca z tymi źródłami wymaga znajomości języków rosyjskiego, niemieckiego, polskiego i jidysz. Badacze mierzą się również z odręcznym pismem, różnymi wariantami nazwisk i niejednoznacznym słownictwem. Coraz większe znaczenie zyskują więc narzędzia cyfrowe, które pomagają odczytywać, porządkować, porównywać i udostępniać ogromne zbiory danych.
Miasto zapisane na wielu warstwach
Jednym z ważniejszych przedsięwzięć Centrum Badań Żydowskich UŁ w ostatnim czasie jest projekt „Topografia pamięci żydowskiej Łodzi”. Badacze nanoszą na współczesną mapę miasta historie związane z konkretnymi domami, szkołami, ulicami i podwórkami. Łączą dokumenty, fotografie, przedwojenne plany, wyniki badań archeologicznych oraz wspomnienia dawnych mieszkańców.
Szczególnie cennym źródłem jest około 60 kaset magnetofonowych z rozmowami przeprowadzonymi przez Pawła Spodenkiewicza na początku lat 90. z osobami ocalałymi z łódzkiego getta. To setki godzin opowieści o rodzinach, sąsiadach, szkołach, targowiskach, pierwszych miłościach i codziennych konfliktach. Dzięki nim można odtworzyć świat, którego nie widać już w przestrzeni miasta, choć wiele opisanych budynków nadal istnieje.
Badacze zestawiają te relacje również z odkryciami archeologicznymi. Przykładem są pozostałości żydowskiej mykwy odnalezione w okolicy Parku Staromiejskiego. O tym miejscu opowiadali rozmówcy nagrani kilkadziesiąt lat wcześniej, a jego wygląd był znany z dawnych map i fotografii. Dr Sitarek mówi o niesamowitym przeżyciu, kiedy miejsce znane mu jedynie ze źródeł pisanych, mówionych, map i dokumentów, nagle zostało odsłonięte spod warstw ziemi i można było je zobaczyć na własne oczy. To dla historyka doświadczenie porównywalne z odkryciem bezcennego skarbu.
Od kroniki do cyfrowego leksykonu
W rozmowie usłyszymy również więcej o innych projektach realizowane przez Centrum, takich jak: pięciotomowa „Kronika getta łódzkiego” oraz „Leksykon getta łódzkiego”.
Historia leksykonu jest zupełnie wyjątkowa, ponieważ rozpoczęła się jeszcze w czasie wojny. W 1943 roku uwięzieni w getcie pisarze, dziennikarze i archiwiści zaplanowali stworzenie ponad 1300 haseł opisujących jego mieszkańców, język i codzienność. Do czasu likwidacji getta udało im się przygotować około 350 wpisów. Współcześni badacze postanowili dokończyć ich pracę, uzupełniając zbiór o nowe biografie, wydarzenia i informacje wynikające z późniejszych badań.
Za każdym hasłem stoją konkretni ludzie. W pracy pomagał kontakt z ocalałymi lub ich potomkami, co pozwalało odtworzyć losy osób, po których nie zachował się niemal żaden inny ślad. W ten sposób projekt nie tylko poszerza wiedzę historyczną, ale także przywraca ofiarom imiona, nazwiska i indywidualne tożsamości.
Zarejestrujmy pamięć, zanim zniknie
Zapytany o to jak najlepiej zacząć poznawanie historii Łodzi, czy miejscowości w której się mieszka, aby lepiej ją zrozumieć, dr Adam Sitarek zachęca do nagrywania rozmów z rodzicami i dziadkami. Historie zwykłych ludzi – ich pracy, dzieciństwa, rodzinnych relacji i miejsc, z którymi byli związani – mogą one w przyszłości stać się bezcennymi świadectwami życia miasta.
Rocznica likwidacji Litzmannstadt-Getto przypomina, że pamięć wymaga nie tylko uroczystości, ale także cierpliwego poszukiwania źródeł, ich zabezpieczania i udostępniania kolejnym pokoleniom. Zapraszamy do wysłuchania podcastu i spojrzenia na Łódź jak na wielowarstwowe archiwum, w którym wciąż można odkrywać nieopowiedziane historie.
Redakcja: Michał Gruda (Centrum Współpracy z Otoczeniem)
