Sekcja Badań Komunikacji Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Katedra Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego oraz Konsorcjum Naukowe Analiza Dyskursu zapraszają na konferencję pt.
CZY TRZEBA BRONIĆ SPOŁECZEŃSTWA? KONFERENCJA NAUKOWA W 100. ROCZNICĘ URODZIN MICHELA FOUCAULTA
15 października 2026 roku mija setna rocznica urodzin Michela Foucaulta, jednego z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych intelektualistów XX wieku. Odcisnął wyraźny stempel na humanistyce i naukach społecznych. Jego metoda analityki władzy miała znaczący wpływ na myślenie o współzależnościach panowania, wiedzy, jaźni i wolności, a jego koncepcja asymetrycznej relacji między słowami a rzeczami odegrała kluczową rolę w semiotyce kultury, lingwistyce dyskursu i dla rozwoju perspektywy badawczej analizy dyskursu.
W Polsce Foucault od dawna jest istotnym punktem odniesienia. Od lat 70. XX wieku jego teksty były systematycznie tłumaczone na język polski. W okresie PRL-u Foucault miał opinię lewicowego intelektualisty o orientacji antykomunistycznej. W III RP pojęć i kategorii z jego późnych prac i wykładów z Collège de France zaczęto używać jako „skrzynki z narzędziami” do krytyki neoliberalizmu oraz do mobilizacji dyskursów emancypacyjnych.
W wykładach zebranych w tomie „Trzeba bronić społeczeństwa” przekonywał, że w nowoczesnym społeczeństwie kontrolowane są nie tylko tryby wytwarzania wiedzy, ale także jej krytyki. Opór przeciw władzy jest jednocześnie sprzeciwem wobec określonej wiedzy, a prawda wojny i walki staje się dominującą prawdą o świecie. „Poznanie zostało wynalezione, jednak prawda została wynaleziona jeszcze później” – pisze Foucault za Nietzschem w „Wykładach o woli wiedzy”. Jego zdaniem między poznaniem, prawdą i wiedzą istnieje związek oparty na przygodności, a nie na konieczności. Wola wiedzy prowadzi do pochwycenia poznania w struktury dyskursu naukowego i uczynienia dążenia do prawdy narzędziem społecznie rozproszonej władzy. Można powiedzieć, że to napięcie stawia jednostkę w szczególnej pozycji mediatora między wiedzą, konstytuującą człowieka jako podmiot indywidualny i społeczny, a prawdą, której źródłem jest wiedza podmiotu o sobie i o świecie.
Dzisiaj pojęcie woli wiedzy wydaje się przegrywać z konkurencyjnymi terminami. To raczej postprawda, postrozum, pseudonauka, dezinformacja czy agnotologia są wiodącymi oraz znajdującymi najszerszy medialny oddźwięk narzędziami opisu i krytyki instrumentalizacji prawdy. Za instrumentalizację mają być odpowiedzialne antagonizujące społeczeństwo siły polityczne, globalne korporacje i Big-Techy, ekspansja sztucznej inteligencji, a także zmiany kulturowe, które skutkują prymatem podmiotu – jego perspektywy, osobistego doświadczenia, położenia społecznego czy dobrostanu psychicznego – w decydowaniu o tym, co jest prawdą, a co fałszem, co jest wiedzą wartościową, a co bezwartościową. Wydaje się, że do badań genealogii tych przemian nadal użyteczne mogą być pojęcia Foucaulta, m.in. władza-wiedza, parezja, aleturgia, techniki siebie, rządomyślność, dyspozytyw czy subiektyfikacja.
W haśle „trzeba bronić społeczeństwa” Foucault słyszał chichot historii, w toku której z opresyjnego wynalazku struktur społecznych i poznawczych ludzie uczynili gwaranta swoich praw i wolności. „(…) Foucault, który pewnego dnia wyzywająco określił siebie mianem »szczęśliwego optymisty«, był człowiekiem zagrożonym, który, choć się z tym nie afiszował, miał jasną świadomość niebezpieczeństw, na jakie jesteśmy wystawieni; pytał więc, które są najgroźniejsze, a z którymi można grać na zwłokę” – pisał, z nutą ironii, Michel Blanchot. Dziś można się zastanawiać nie tylko nad tym, co jest największym zagrożeniem dla społeczeństwa, czy trzeba bronić go przed jego najbardziej gorliwymi członkami, ale też nad dylematem badawczym, czy trzeba bronić „społeczeństwa” jako kategorii porządkującej namysł nad rzeczywistością.
W trakcie III ogólnopolskiej konferencji naukowej Sekcji Badań Komunikacji Społecznej PTS „Czy trzeba bronić społeczeństwa?” chcielibyśmy przyjrzeć się inspiracjom teoretycznym i metodologicznym, jakie można czerpać z dorobku Foucaulta do badania współczesnych fenomenów związanych z przemianami władzy i wolności, produkcją i cyrkulacją wiedzy oraz prawdy, a także pozycją podmiotu, etyką i estetyką jednostkowego życia. Zależy nam również na krytycznym bądź polemicznym spojrzeniu na myśl Foucaulta oraz postawieniu pytania o jej aktualność i przydatność badawczą.
Zaproszenie do udziału w konferencji kierujemy do osób reprezentujących różne dziedziny (socjologia, filozofia, antropologia, lingwistyka, historia, pedagogika, psychologia społeczna, politologia, medioznawstwo i inne).
Zachęcamy do nadsyłania zgłoszeń wpisujących się w jeden z dwóch formatów:
1) Referat. Prosimy o referaty teoretyczne, empiryczne, przedstawiające analizy porównawcze dorobku Michela Foucaulta i innych badaczy oraz prezentujące wyniki badań własnych. Wystąpienia w tym formacie powinny odnosić się do jednego lub kilku poniższych zagadnień:
- miejsca dorobku Michela Foucaulta w humanistyce i naukach społecznych w Polsce i na świecie,
- inspiracji teoretycznych i metodologicznych czerpanych od Foucaulta do aktualnych badań nad problematyką władzy, wiedzy, prawdy i podmiotu,
- krytyki społecznej i krytyki pojęcia „społeczeństwa” z odniesieniem do prac Foucaulta,
- zastosowań pojęć i kategorii Foucaulta do budowania współczesnej teorii społecznej,
- przemian kondycji wiedzy, prawdy i podmiotu oraz połączenia różnych podejść do konceptualizacji i badania tej problematyki z pojęciami i kategoriami Foucaulta,
- konfliktów epistemicznych oraz konkurujących reżimów wiedzy i prawdy, w tym relacji między wiedzą ekspercką a wiedzą oddolną i potoczną,
- aktualności/nieaktualności inspiracji foucaultowskich dla badań nad neoliberalizmem oraz aktualności/nieaktualności „neoliberalizmu” jako pojęcia opisującego współczesny model władzy,
- krytyki koncepcji Foucaulta, zwłaszcza w odniesieniu do badania współczesnych mechanizmów produkcji wiedzy i prawdy,
- (nie)możliwości wykorzystania pojęć Foucaulta w badaniach interdyscyplinarnych i ich translacji na języki różnych dyscyplin,
- obszarów, gdzie teoria lub metodologia inspirowana dorobkiem Foucaulta uległa dezaktualizacji.
2) Wystąpienie seminaryjne. Zgłoszenia do tego formatu powinny być nadsyłane przez dwie osoby reprezentujące dwie dyscypliny akademickie (np. socjologię i językoznawstwo; filozofię i historię; pedagogikę i medioznawstwo itp.). Na to wystąpienie przewidziane będzie 90 minut (łącznie z dyskusją).Powinno ono przedstawiać analizę wybranego materiału empirycznego (tekstu, rozmowy, materiału wideo itp.), która stanie się przedmiotem dyskusji seminaryjnej podczas konferencji. Celem analizy powinno być pokazanie, jak reprezentowane dyscypliny mogą wykorzystać lub przekształcić dorobek Foucaulta w pracy empirycznej na wybranym przykładzie.
Ten format nawiązuje do cyklu seminariów metodologicznych pn. „Styki – socjologia na stykach dyscyplin”, organizowanych przez Sekcję Badań Komunikacji Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego.
Prosimy o przesyłanie propozycji wystąpień konferencyjnych (abstrakt do 250 słów) do 31 maja 2026 r. na adres: sbks@pts.org.pl. O decyzji w sprawie przyjęcia zgłoszenia powiadomimy do 20 czerwca.
Informacje organizacyjne:
- Konferencja będzie się odbywać w trybie stacjonarnym. Językiem konferencji jest język polski.
- Miejsce obrad: Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego, ul. POW 3/5, 90-255 Łódź
- Opłata konferencyjna (obejmująca koszty przerw kawowych, obiadów i materiałów konferencyjnych) wynosi:
- 350 PLN – dla członków Sekcji Badań Komunikacji Społecznej PTS, doktorantów i studentów
- 400 PLN – dla pozostałych uczestników
- O terminach i numerze konta do wnoszenia opłaty poinformujemy w osobnym komunikacie.
Przewidujemy możliwość publikacji artykułów pokonferencyjnych w numerze tematycznym „Kultury i Społeczeństwa” w 2028 roku.
Komitet naukowy i organizacyjny:
- Marek Czyżewski (Uniwersytet Łódzki)
- Marcin Deutschmann (Uniwersytet Opolski)
- Karol Franczak (Uniwersytet Łódzki)
- Agnieszka Kampka (SGGW w Warszawie)
- Adam Konopka (Uniwersytet Gdański)
- Barbara Markowska-Marczak (Collegium Civitas)
- Iwona Młoźniak (Uniwersytet Jagielloński)
- Magdalena Nowicka-Franczak (Uniwersytet Łódzki)
- Helena Ostrowicka (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy)
- Agnieszka Pantuchowicz (Uniwersytet SWPS)
- Anna Radiukiewicz (Instytut Socjologii i Filozofii PAN)
- Jerzy Stachowiak (Uniwersytet Łódzki)
- Krzysztof Świrek (Uniwersytet Warszawski)
-
Urszula Topczewska (Uniwersytet Warszawski)
Patronat:
Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Socjologicznego
