Dr Agata Zysiak przenosi swój ERC Starting Grant na Uniwersytet Łódzki. Finansowanie w wysokości 1,5 mln euro otrzymała w 2025 roku na realizację projektu CLASS-UP: Upward Social Mobility under Socialism in Eastern Europe 1945–1989. Grant ERC pozwala na zbudowanie w Łodzi międzynarodowego zespołu, prowadzącego szeroko zakrojone badania na kontynencie. Do zespołu dr Zysiak dołączyła już dr Una Blagojević, historyczka idei, której zainteresowania badawcze koncentrują się na historii społecznej, kulturowej oraz historii kobiet i płci w Europie Środkowo-Wschodnie. Kolejni badacze dołączą do zespołu w najbliższych miesiącach.
Kto miał większe szanse na awans – mieszkańcy Wschodu czy Zachodu?
Projekt CLASS-UP dotyczy jednego z najważniejszych procesów społecznych XX wieku: mobilności społecznej milionów mieszkańców Europy po II wojnie światowej, uwzględniając specyfikę Europy Wschodniej. Badaczka chce spojrzeć na to zjawisko przez historię konkretnych ludzi a wręcz całych rodzin, nie jak ujmuje się to najczęściej, tylko przez statystyki dotyczące wykształcenia, zawodu czy dochodów.
Po II wojnie światowej państwa socjalistyczne obiecywały radykalną przebudowę społeczeństwa. Nacjonalizacja majątku, reforma rolna, industrializacja, migracja ze wsi do miast i upowszechnienie edukacji miały przebudować strukturę społeczną, w tym otworzyć drogę do awansu „klasom robotniczym”. Do dziś nie ma jednak prostej odpowiedzi na pytanie, czy osobom pochodzącym z niższych klas społecznych rzeczywiście łatwiej było „awansować” w Europie Wschodniej niż w państwach zachodnich, ani co „awans” w państwach socjalistycznych oznaczał. Czy sukcesem było zdobycie wyższego wykształcenia? Przeprowadzka ze wsi do miasta? Praca umysłowa? Kariera w strukturach państwa? A może możliwość zapewnienia dzieciom lepszego startu w przyszłość? Projekt ma pomóc lepiej zrozumieć tę różnicę. Międzynarodowy zespół zbada Polskę, Rumunię i Jugosławię – trzy kraje reprezentujące różne warianty powojennego socjalizmu.
Awans widziany przez historie rodzin
CLASS-UP połączy analizę oficjalnych dokumentów i dyskursów politycznych, prasy oraz dawnych badań socjologicznych z badaniami biograficznymi obejmującymi kolejne pokolenia rodzin.
Takie spojrzenie ma pokazać również mniej oczywistą stronę awansu. Zmiana pozycji społecznej mogła oznaczać zdobycie wykształcenia, nowego zawodu czy większych możliwości, ale mogła mieć także swoją cenę – poczucie niedopasowania, utratę części dotychczasowych więzi czy doświadczenie klasizmu.
Jednocześnie zdobyte przez jedno pokolenie zasoby i przywileje mogły być następnie przekazywane dzieciom i wnukom. Dlatego w projekcie ważne będzie prześledzenie nie pojedynczego życiorysu, lecz całych historii rodzinnych.
Inspiracją do przygotowania projektu były wcześniejsze badania dr Agaty Zysiak nad inteligencją akademicką i szkolnictwem wyższym w PRL. Coraz bardziej interesowały ją osoby, które jako pierwsze w swoich rodzinach zdobywały wyższe wykształcenie, bariery, z którymi się mierzyły, i społeczne koszty zmiany własnej pozycji.
Drugi grant ERC na Uniwersytecie Łódzkim
„Przeniesienie grantu ERC dr Agaty Zysiak na Uniwersytet Łódzki to dla nas bardzo ważna wiadomość. Granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych są symbolem naukowej odwagi i badań prowadzonych na najwyższym międzynarodowym poziomie. Cieszę się szczególnie, że dr Agata Zysiak wybrała Uniwersytet Łódzki jako miejsce realizacji swojego projektu i budowy zespołu badawczego, wiedząc, że Badaczka brała pod uwagę wiele uczelni polskich i zagranicznych. Chcemy, by UŁ był uczelnią, do której naukowcy przyjeżdżają i wracają z ambitnymi pomysłami oraz najlepszymi europejskimi grantami”.
- mówi Rektor Uniwersytetu Łódzkiego, prof. Rafał Matera.
Po przeniesieniu CLASS-UP na Uniwersytet Łódzki będzie to drugi grant ERC realizowany w historii naszej uczelni. Pierwszy zdobył w 2022 roku prof. Andrzej Indrzejczak z Wydziału Filozoficzno-Historycznego UŁ, laureat ERC Advanced Grant.
Czym są granty ERC?
ERC, czyli European Research Council – Europejska Rada ds. Badań Naukowych, finansuje ambitne badania podstawowe prowadzone przez naukowców i naukowczynie w Europie. Granty ERC należą do najbardziej prestiżowych i konkurencyjnych źródeł finansowania badań naukowych. Tym samym podlegają bardzo surowemu procesowi recenzyjnemu
W konkursach nie wskazuje się z góry tematów, którymi mają zajmować się badacze. Punktem wyjścia jest oryginalny pomysł naukowy i jego potencjał do poszerzenia dotychczasowej wiedzy. ERC Starting Grants wspierają naukowców budujących samodzielność badawczą i pozwalają m.in. stworzyć własny zespół. Standardowo grant może wynosić do 1,5 mln euro i być realizowany przez pięć lat.
Projekt dr Agaty Zysiak znalazł się wśród 478 projektów wybranych przez ERC w konkursie Starting Grants 2025. Europejska Rada ds. Badań Naukowych wybierała spośród 3928 projektów poddawanych ocenie, pochodzących z całej Europy. Współczynnik sukcesu wynosił zatem 12,2%. Na polskie uczelnie w omawianym naborze trafiło jedynie sześć grantów ERC, w tym tylko dwa granty z dziedziny nauk społecznych i humanistycznych.
Tekst źródłowy: dr Agata Zysiak
Zdjęcie archiwalne: CC Muzeum Miasta Łodzi, Ignacy Płażewski, Pomnik Juliana Marchlewskiego na Starym Rynku w Łodzi, I/4713/5
