Tegoroczne badania archeologiczne na Jurze stanowią zupełnie nowy etap prac prowadzonych w latach 2022, 2023, 2024 i 2025, gdyż przeprowadzone zostały one w nowych, wcześniej niebadanych archeologicznie miejscach. Idea badań Zamku na Skale w Przewodziszowicach to owoc długoletniej współpracy z jurajską społecznością lokalną, nawiązaną przy realizacji projektu badawczego NPRH MNiSW „Miejsca pamięci i zapomnienia. Badania interdyscyplinarne północnych terenów Jury Krakowsko-Częstochowskiej” w latach 2014–2019, ale przede wszystkim zainteresowań kastelollogicznych i bronioznawczych, od lat rozwijanych w Katedrze Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa IA UŁ.
Badaniami w Przewodziszowicach kierował dr Radosław Zdaniewicz (Górnośląska Pracownia Archeologiczna) przy wsparciu dr. Olgierda Ławrynowicza (Katedra Archeologii Historycznej i Bronioznwastwa UŁ, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich. Oddział w Łodzi). Prace, trwające od 5 do 17 lipca 2026 r., dofinansowane zostały przez Wydział Filozoficzno-Historycznego UŁ oraz Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach. Badania prowadzono we współpracy z Urzędem Miasta i Gminy Żarki. Wzięli w nich udział studenci archeologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz Universitat van Amsterdam.
Średniowieczne twierdze Jury Krakowsko-Częstochowskiej od dziesięcioleci przykuwają uwagę badaczy oraz turystów przemierzających tutejsze szlaki. Jedną z nich, dotychczas bardzo słabo rozpoznaną jest zamek usytuowany na wapiennym ostańcu nieopodal wsi Przewodziszowice koło Żarek, nazywany dawniej Zamkową Skałą. Pozostałości zabudowy dawnej warowni dziś są trudno dostępne, a wspinaczka na wysoką wapienną skałę wymaga użycia profesjonalnego sprzętu. Zdecydowano się jednak na założenie wykopów sondażowych u podnóża ostańca skalnego, gdzie spodziewali się natrafić na zabudowę dawnego podzamcza.
Dwutygodniowe badania dostarczyły niezwykle interesujących rezultatów. W wykopie założonym tuż pod zachowaną ścianą dawnego budynku wieżowego badacze natrafili na warstwę użytkową, natrafiając na bardzo dużą ilość ułamków naczyń ceramicznych oraz pokonsumpcyjnych kości zwierzęcych. Odkryto tu również liczne militaria, w tym elementy kuszy, fragment topora oraz przypuszczalnie duże zbrojniki średniowiecznej zbroi, tzw. płatów. W wykopie odkryto również kilkanaście grotów bełtów do kuszy oraz strzał do łuku, które są zapewne świadectwem ataku na zamek, jeszcze w średniowieczu. Odkryto również przedmioty codziennego użytku, np. krzesiwo kabłąkowe, fragmenty okucia pochwy noża czy dosyć liczne elementy stroju, m.in. sprzączki czy ozdobne ozdobne nabijki pasa. Znaleziono również metalowe elementy konstrukcyjne dawnej zabudowy w postaci gwoździ żelaznych czy okuć.
Niezwykle interesującego odkrycie dokonano w drugim wykopie u podnóża całego założenia, gdzie badacze natknęli się na relikty dawnej fosy, otaczającej podzamcze. Jej szerokość wynosiła pierwotnie około 7 m, a głębokość dochodziła do 2 m. W jej zasypisku obok licznych fragmentów naczyń i kości znaleziono piękną, zdobioną nabijkę stroju (pasa?) oraz srebrną monetę, najpewniej parwus wybijany w jednym z księstw śląskich w I ćw. XIV w.
Odkryte zabytki pozwalają datować użytkowanie zamku na wiek XIV, ewentualnie na początki XV w. Być może uległ zniszczeniu w trakcie walk księcia opolskiego Władysława Opolczyka z królem Władysławem Jagiełłą u schyłku XIV stulecia. Źródła pisane milczą o historii zamku oraz jego właścicielach, ale będzie to tematem dalszych kwerend historycznych. W przeciwieństwie do innych zamków jurajskich, np. Olsztynie czy Ogrodzieńcu zamek nie był już zamieszkały w II poł. XV w. i w czasach nowożytnych. Pobrano dużą liczbę prób do badań archeobotanicznych, z których być może uda się wyselekcjonować materiał organiczny do bardziej precyzyjnych datowań.
Tradycyjnie już, nasze badania stały się okazją do zwiedzania okolicy i wizyt znamienitych gości, takich jak profesorzy: Anna Marciniak-Kajzer, Kalina Skóra, Piotr Strzyż, Piotr Boroń, a także nasz absolwent i przyjaciel, Sylwester Chmielowiec.
Tegoroczne badania na Jurze miały swą dalszą cześć, związaną z poznawaniem okoliczności tragicznej historii małżeństwa, które zginęło w czasie II wojny światowej w Białej Wielkiej w gm. Lelów. Informacja o ich przebiegu pojawi się już niebawem.
Oprac.: R. Zdaniewicz, O. Ławrynowicz
Fot.: W. Bednarska, N. Jaroniak, O. Ławrynowicz
