Rozpoczęta w 2014 r. przez historyków z UŁ (prof. Rafała Stobieckiego i dr hab. Sławomira M. Nowinowskiego, prof. UŁ) współpraca ze Stowarzyszeniem Instytut Literacki KULTURA została sformalizowana w 2020 r. Umowę o współpracy zawarli w czerwcu 2020 roku ówczesny Rektor UŁ prof. Antoni Różalski i Prezes Stowarzyszenia ILK Anna Bernhardt. Kooperacja – w myśl podpisanego dokumentu - polegać ma na podejmowaniu wspólnych przedsięwzięć naukowych (pozyskiwaniu grantów badawczych, przeprowadzaniu kwerend archiwalnych, organizowaniu sympozjów i konferencji) oraz edukacyjnych (urządzaniu odczytów, wystaw i prezentacji).

Uniwersytet Łódzki był pierwszą uczelnią, która zawarła z Stowarzyszeniem ILK porozumienie o współpracy. Ułatwiło ono naukowcom z UŁ (także najmłodszej generacji) m.in. prowadzenie badań w Maisons-Laffitte. 

Kolejnym etapem pogłębiania współpracy pomiędzy obiema instytucjami było podpisanie w Paryżu listu intencyjnego przez Rektor Uniwersytetu Łódzkiego prof. Elżbietę Żądzińską oraz prezes Instytutu Literackiego Kultura Annę Bernhardt. 

W ramach współpracy uruchomiona została seria wydawnicza  „Jerzy Giedroyc i…”, a we wrześniu 2022 roku decyzją ówczesnej Rektor Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr hab. Elżbiety Żądzińskiej na Uniwersytecie Łódzkim została utworzona ogólnouczelniana jednostka badawcza Centrum Jerzego Giedroycia. 

Na pytanie „Co należy zrobić z intelektualnym dziedzictwem Instytutu Literackiego w Paryżu?” można udzielić dwóch odpowiedzi:

- znaleźć dla niego godne miejsce w pilnie strzeżonym skarbcu pamiątek narodowych;

- uczynić z niego przedmiot badań naukowych oraz źródło inspiracji w refleksji nad przyszłością Europy Środkowo-Wschodniej.

W obliczu odrodzenia imperializmu rosyjskiego, zagrażającego w pierwszym rzędzie suwerenności państw regionu, wskazanie, która z nich jest właściwa, wydaje się oczywiste. Nie należy wszakże zapominać, jak wiele pracy należy jeszcze wykonać, aby poziom zrozumienia i współdziałania narodów Europy Środkowo-Wschodniej można było uznać za satysfakcjonujący.

Do zadań Centrum należy: 

- inicjowanie oraz prowadzenie studiów nad dorobkiem intelektualnym Instytutu Literackiego w Paryżu;

- kontynuowanie krytycznej refleksji nad przeszłością, teraźniejszością i przyszłością Europy Środkowo-Wschodniej zapoczątkowanej na łamach paryskiej „Kultury”;

- przygotowywanie opracowań i analiz zjawisk społeczno-gospodarczych i politycznych występujących współcześnie w Europie Środkowo-Wschodniej;

- upowszechnianie i popularyzowanie wiedzy o dokonaniach środowiska skupionego wokół Jerzego Giedroycia oraz dorobku cywilizacyjnym narodów Europy Środkowo-Wschodniej i stojących przed nimi wyzwaniach.

prof. Sławomir M. Nowinowski - kierownik Centrum

prof. Rafał Stobiecki 

dr Aleksandra Sylburska 

dr Andrzej Czyżewski 

dr Jan Olaszek  

dr Tomasz Siewierski  

dr Milena Przybysz-Gralewska 

Aktualnie w Centrum realizowany jest projekt Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki: Jerzy Giedroyc i emigranci.

Dotychczasowym efektem prowadzonych prac było wydanie tomu: Fetysze i fikcje. Antologia tekstów poświęconych emigracji polskiej po 1945 r. opublikowanych na łamach „Kultury” pod red. prof. Rafała Stobieckiego, dr Aleksandry Sylburskiej i mgr Jędrzeja Bończaka.

 

 

Poniżej nagranie, w którym prof. Marek Radziwon rozmawia z redaktorami tomu:

W latach 2014-2018 członkowie Centrum Jerzego Giedroycia realizowali projekt Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki „Jerzy Giedroyć, historycy i świadkowie historii”. 

Wynikiem prowadzonych prac było ukazanie się antologii tekstów z wydawnictw IL oraz trzytomowej edycji korespondencji Jerzego Giedroycia z badaczami przeszłości i jej bohaterami. 

Publikacja doczekała się bardzo pozytywnych recenzji i nagród:

•  nagroda KLIO przyznana w kategorii edytorskiej przez Porozumienie Wydawców Książki Historycznej
• III nagroda w IX edycji konkursu „Studiów Źródłoznawczych" im. Stefana K. Kuczyńskiego
• nagroda MEiN za znaczące osiągnięcia w zakresie działalności naukowej
• nagroda specjalna im. Jerzego Giedroycia 

Redaktorzy tomu - prof. Rafał Stobiecki i prof. Sławomir M. Nowinowski. Źródło: WUŁ.

 

Trzytomowa edycja "»Mam na Pana nowy zamach…« Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946-2000" to unikalne dokonanie naukowe i wydawnicze. Składa się na nią przeszło 2,5 tys. niepublikowanych dotychczas listów z Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu, które Jerzy Giedroyc wymieniał z historykami i świadkami historii. Zawierają one nie tylko poufne glosy do historiograficznych debat toczonych na łamach "Kultury" i "Zeszytów Historycznych". Odnaleźć w nich można również wiele nieznanych, a nawet sensacyjnych informacji o działalności krajowych i emigracyjnych placówek naukowych, warunkach życia i specyfice pracy dziejopisarzy oraz świadków historii na obczyźnie, wreszcie kulisach wydarzeń politycznych, społecznych i kulturalnych, których jedni i drudzy byli uczestnikami. - zaznaczają redaktorzy publikacji.

O wyborze listów decydowało kilka czynników: ranga korespondentów, charakter ich relacji z redaktorem "Kultury" oraz wkład, jaki wnieśli w dorobek historiograficzny Instytutu Literackiego w Paryżu. Ogromne znaczenie miały także zawartość merytoryczna i walory literackie listów.

Opublikowane listy ułatwiają sporządzenie charakterystyk wielu żyjących w kraju i na obczyźnie intelektualistów polskich. Wnoszą również nowe elementy do portretu redaktora „Kultury". W ich świetle jawi się on jako przenikliwy obserwator badań nad przeszłością Polski i Europy Środkowo-Wschodniej, inspirator wielu śmiałych przedsięwzięć naukowych i edytorskich, dyskretny opiekun znajdujących się w potrzebie historyków i świadków historii.

Redaktor paryskiej „Kultury" pasjonował się historią na równi z polityką. Przez ponad pół wieku konsekwentnie realizował własną politykę historyczną. Był niezwykle krytyczny wobec historycznego imaginarium Polaków. Dlatego niestrudzenie dążył do uwolnienia refleksji nad rodzimą przeszłością od wszelkich tabu. Wierzył, że osadzenie dziejów Polski w szerokim europejskim kontekście ułatwi Polakom rozstanie się z romantycznymi miazmatami i przyswojenie twardych zasad Realpolitik.

Treść publikacji ukazuje, że Giedroyc łączył trzeźwość refleksji z niezwykłą przenikliwością i błyskotliwością obserwacji. Wiele tez zawartych w opublikowanej korespondencji jest wciąż aktualnych, co powinno skłaniać do refleksji nad narodową mitologią Polaków.

 

Poniżej zapis rozmowy prof. Sławomira M. Nowinowskiego i prof. Rafała Stobieckiego o pracy nad projektem.

 

Zamieszczamy również zapis spotkania zorganizowanego 5 marca 2021 r. przez portal www.ohistorie.eu z udziałem redaktorów: prof. Rafała Stobieckiego i prof. Sławomira M. Nowinowskiego, prof. Jana Pomorskiego, prof. Mirosława Filipowicza oraz prof. Sławomira Łukasiewicza.

• Rozmowy o „Kulturze"  edycje: 2022-2026

• Dorobek intelektualny Instytutu Literackiego w Paryżu - kwiecień 2026

• Sympozjum Klio po przejściach - grudzień 2023

• Debaty o Polsce Ludowej  - listopad 2023

• Warsztaty historyczne  - maj-czerwiec 2023

• Rozmowy z Józefem Czapskim - spotkanie z Piotrem Kłoczowskim luty 2023

W serii „Jerzy Giedroyć, historycy i świadkowie historii” ukazały się:

• W poszukiwaniu innej historii. Antologia tekstów opublikowanych na łamach periodyków Instytutu Literackiego w Paryżu, red. R. Stobiecki, S. M. Nowinowski, A. Brzezińska, M. Przybysz, Łódź–Paryż 2015.
• „Mam na Pana nowy zamach…” Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946–2000, t. 1, red. R. Stobiecki, S. M. Nowinowski, A. Brzezińska, M. Przybysz-Gralewska, Łódź–Paryż 2019.
• „Mam na Pana nowy zamach…”. Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946–2000, t. 2, red. R. Stobiecki, S. M. Nowinowski, A. Brzezińska, M. Przybysz-Gralewska, Łódź–Paryż 2019.
• „Mam na Pana nowy zamach…”. Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946–2000, t. 3, red. R. Stobiecki, S. M. Nowinowski, A. Brzezińska, M. Przybysz-Gralewska, Łódź–Paryż 2019. 

Seria „Jerzy Giedroyc i…" 

• A. Ciołkosz, „Róża Luksemburg a Rewolucja Rosyjska”, oprac. S. M. Nowinowski, R. Stobiecki, Łódź–Paryż 2021.
• Fetysze i fikcje. Antologia tekstów poświęconych emigracji polskiej po 1945 r. opublikowanych na łamach „Kultury”, red. R. Stobiecki, A. Sylburska, J. Bończak, Łódź 2024.
• R. Stobiecki, Jerzego Giedroycia przygoda z rewizjonizmem, Łódź 2025.
• Jerzy Giedroyc, Zofia Hertz, Zygmunt Hertz. Listy 1943-1981, red. S. M. Nowinowski, K. Łabno-Hajduk, Łódź 2026.