Teodor Vieweger, piotrkowianin z urodzenia, biolog z wykształcenia  – w  pracy naukowej zajmował się badaniem pierwotniaków i wymoczków (tak dawniej nazywano orzęski) –  przez całą karierę naukową i pedagogiczną związany był z „postępowym” szkolnictwem. W 1912 roku, tuż po studiach w Belgii (najpierw w Liège, potem w Brukseli), Teodor i jego żona Jadwiga podjęli pracę w Żeńskiej Szkole Handlowej w Siedlcach. Siedlecka „handlówka” – podobnie jak inne tego typu szkoły w Królestwie Polskim – podlegała Ministerstwu Finansów, a nie „rusyfikacyjnemu” Ministerstwo Oświaty, dzięki czemu mogła wprowadzić bardziej liberalny program nauczania i wychowania. W pierwszym roku pracy w szkole Jadwiga uczyła biologii i chemii w klasach młodszych, a Teodor biologii w klasach starszych. Jadwiga Barszczewska, założycielka i przełożona żeńskiej „handlówki” w Siedlcach, w swoich wspomnieniach zanotowała taką uwagę o Viewegerach:

„Wnieśli oni ze sobą do szkoły świeży powiew myśli zachodniej”².

Jednak zauważyła też, że młodzież miała na początku pewne trudności z powodu zbyt wysokich wymagań stawianych przez dra Viewegera. Ks. Ewald Lodwich-Ledwa (Adam Kaszubski), opisując dzieje Szkoły Handlowej w Siedlcach, na ten temat pisał:

 „Przełożona zastosowała nowy manewr pedagogiczno-koleżeński: poprosiła go by on jej naukę wizytował. Odniosło to podwójny skutek: przełożona skorzystała z jego nowych ujęć przedmiotu, a profesor skorzystał z jej sposobu przekazywania wiadomości młodzieży. Uprzytomnił sobie młody pedagog dwie rzeczy, jedno to, że pospolite naśladownictwo innych prowadzi do rutyny, która zabija zainteresowanie młodzieży i wprowadza nudę – największego wroga szkoły i drugą – że programy nauczania muszą uwzględniać możliwości uczniów, jeśli te możliwości przerastają – robią krzywdę i uczniom i nauczycielowi. I tak rozpoczęła się pedagogiczna kariera młodego naukowca, który dzięki swej intuicji odnalazł klucz do umysłów i serc młodych tak, że wybił się wkrótce na czoło grona nauczycielskiego, mało tego założył podwaliny szkolnictwa powszechnego w Siedlcach i okolicy  biorąc udział w pracach Związku Nauczycielstwa powstałego już dzięki zabiegom Przełożonej w roku 1910"³.

W 1915 roku Viewegerowie przenieśli się do Warszawy, gdzie Teodor Vieweger początkowo uczył zoologii w znakomitej Pensji żeńskiej Jadwigi Sikorskiej (późniejszej „Królówce”). W następnym roku rozpoczął pracę jako asystent w Pracowni Fizjologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oddając się pracy naukowej. Za badania z zakresu fizjologii pierwotniaków w 1922 roku otrzymał nagrody: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Od trzech lat był już wtedy profesorem fizjologii zwierząt na lewicującej, postępowej Wolnej Wszechnicy Polskiej i kierownikiem Katedry Fizjologii (pracę w Wszechnicy godził z wykładami w Państwowym Instytucie Nauczycielskim). W Wolnej Wszechnicy Polskiej Profesor Vieweger zajmował również stanowisko dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego w roku akademickim 1924/25, od 14 listopada 1925 roku był rektorem tej uczelni. Stanowisko rektora WWP zachował też w latach okupacji hitlerowskiej, kiedy aktywnie uczestniczył w konspiracyjnym szkolnictwie wyższym.

 

Nazwisko Teodora Viewegera figurujące na liście studentów uniwersytetu w Liège

Dowodem dużych umiejętności organizacyjnych prof. Teodora Viewegera jako rektora były pozytywne zmiany, jakim podlegała Wszechnica od 1925 roku. Wolna Wszechnica Polska, zwana „siódmym uniwersytetem” i „kuźnicą postępowej myśli społecznej”, powstała w 1916 roku z działającego od 1905 roku Towarzystwa Kursów Naukowych – kontynuatora istniejącego wcześniej nielegalnego Uniwersytetu Latającego. Specjalizowała się w kształceniu pracowników oświatowych, społecznych oraz urzędników administracji, zatrudnionych zawodowo i nie zawsze posiadających odpowiednie uprawnienia do wstąpienia na uniwersytet (braki formalne słuchacze uzupełniali w toku studiów). Otwarte też zostały na Wszechnicy te kierunki, które nie znalazły jeszcze miejsca na tradycyjnych uniwersytetach, jak np. pedagogika społeczna, socjologia, religioznawstwo czy bibliotekoznawstwo. Uczelnia nie posiadała jednak praw wyższej uczelni. Prof. Teodor Vieweger jako rektor, wspólnie z członkami Senatu Wszechnicy, w latach 1929 – 1937 doprowadził do tego, że władze państwowe przyznały jej status akademicki, dzięki czemu mogła nadawać stopień magistra i coraz szersze kręgi jej absolwentów mogły uzyskać pełne uprawnienia wynikające z ukończenie studiów wyższych⁴.

Na tym jednak nie kończyły się osiągnięcia organizacyjne prof. Teodora Viewegera. Profesor był inicjatorem, a następnie kierował trzema bardzo ważnymi dla rozwoju nauki w Łodzi instytucjami, która przed wojną uchodziła za „intelektualną pustynię” i „miasto interesu” bez akademickiego potencjału.

Po pierwsze, jako rektor WWP przyczynił się do powstania w 1928 roku Oddziału Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi. Dla jednostki macierzystej fakt ten oznaczał rozszerzenie działalności Wszechnicy poza stolicę, natomiast dla Łodzi, drugiego w Rzeczypospolitej miasta pod względem zaludnienia, było to spełnienie aspiracji akademickich, sięgających 1864 roku. Jak ocenia historyk Krzysztof Baranowski:

„Oddział WWP był początkowo na terenie Łodzi organizmem obcym, importowanym ze stołecznej Warszawy i dostosowanym do tamtejszych specyficznych stosunków, do innych niż łódzkie potrzeb, a nawet nieco innego „zamówienia społecznego”. W ciągu jednak 11 lat swego istnienia coraz bardziej przystosowywał się do łódzkiej rzeczywistości, (…) i w coraz silniejszym stopniu wywierał wpływ na życie kulturalne i naukowego tego miasta. Okres 11 lat był jednakże zbyt krótki, aby ta młoda uczelnia, oparta w przeważającej części na dojeżdżających wykładowcach mogła zapuścić głębokie korzenie w nowy dla niej grunt i w sposób bardziej zdecydowany wpłynąć na przebudowę modelu życia kulturalnego tego wielkiego, robotniczego miasta. Mimo to z roku na rok coraz silniej ujawniał się wpływ Wszechnicy na rozwój kultury duchowej polskiego Manchesteru. Przerwała go światowa zawierucha wojenna, po której z Wolnej Wszechnicy Polskiej zrodził się jako jej sukcesor Uniwersytet Łódzki”⁵.

Po drugie, w latach 1934–1936  z inicjatywy historyka Zygmunta Lorentza toczyły się w Łodzi rozmowy z udziałem Profesora Viewegera na temat zintegrowania lokalnych stowarzyszeń naukowych. Jak pisze Julian Kuciński, autorytet rektora Wolnej Wszechnicy przesądził o sukcesie tych rozmów⁶. 19 listopada 1936 roku zarejestrowano Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Łodzi, a Teodor Vieweger do czasów okupacji niemieckiej pełnił funkcję jego prezesa. Był też jednym z pierwszych, który w wiosną 1945 roku doprowadził do wznowienia działalności Towarzystwa (dziś Łódzkie Towarzystwo Naukowe).

I wreszcie, po zakończeniu działań wojennych Teodor Vieweger stanął na czele Komitetu Organizacyjnego Uczelni Państwowej w Łodzi i doprowadził do powstania Uniwersytetu Łódzkiego. Wiadomo, że jeszcze w okresie okupacji pod kierunkiem prof. Teodora Viewegera Senat Wszechnicy przygotowywał projekty reformy uniwersytetów. Członkowie Senatu, charakteryzując później konspiracyjną działalność uczelni napisali:

„Władze Wolnej Wszechnicy Polskiej pod kierunkiem niestrudzonego Rektora Viewegera brały udział w przygotowaniu zasad reformy szkolnictwa, opracowały szereg memoriałów w sprawie organizacji uniwersytetów w Łodzi (we współpracy z podziemnym kuratorium tego okręgu). Przygotowano szczegółowy plan płatnych praktyk studentów w instytucjach naukowych, oświatowych, w szkolnictwie, technice, przemyśle, wprowadzających młodzież w życie i zapewniających współpracę szkół wyższych z wszystkimi dziedzinami twórczości zbiorowej. Wśród planów omawiane było uczynienie z Wolnej Wszechnicy miejskiego uniwersytetu Warszawy, skupiającego prace naukowe i szkoleniowe dla dobra miasta stołecznego Warszawy”⁷.

Po przybyciu do Łodzi w lutym 1945 roku prof. Teodor Vieweger powrócił do pomysłu przekształcenia Wolnej Wszechnicy Polskiej w Uniwersytet, tym razem z siedzibą w Łodzi. 11 marca w stołówce Hotelu „Monopol”, gdzie zorganizowano tymczasowe „przytulisko” dla przyjeżdżających do Łodzi uczonych, odbyło się spotkanie 50 osób spośród przyszłej kadry profesorskiej z ministrem oświaty Stanisławem Skrzeszewskim, który podczas przemówienia skierowanego do zebranych zapowiedział, że w Łodzi powstanie Wolna Wszechnica Polska – Uniwersytet Łódzki (a jej rektorem zostanie T. Vieweger)⁸. Po śmierci rektora Viewegera zaniechano jednak tej koncepcji, a nowy gospodarz, prof. Tadeusz Kotarbiński, miał realizować stawiane przez Ministerstwo Oświaty wielkie zadanie reorganizacyjne. Jak czytamy w jego sprawozdaniu za cztery lata działalności UŁ:

„Uczelnia wedle intencji Władz Oświatowych miała być instytucją całkowicie nową i organizatorzy nie byli związani żadnymi instrukcjami, które zalecałyby utrzymanie ciągłości organizacyjnej lub personalnej czy to z Wolną Wszechnicą Polską, czynną w Łodzi po wojnie organizacyjnie i dydaktycznie aspirującą – pod egidą władz – do przekształcenia w uniwersytet państwowy, czy to z powstałą na parę miesięcy przed dekretem majowym i też już nauczycielsko czynną, a nie ustanowioną jeszcze prawodawczo Akademią Lekarską. Jednak w rzeczywistości Uniwersytet oparł się o te wcześniej zaciosane zręby: przejął grono nauczycieli akademickich tych uczelni jako kadry swego personelu naukowego i dydaktycznego oraz rozpoczął działalność w pomieszczeniach przez te instytucje uprzednio objętych i w znacznym stopniu już zagospodarowanych”⁹.

Wolna Wszechnica Polska uległa formalnej likwidacji w 1953 roku. Jej majątek oraz kadrę pedagogiczną przejął Uniwersytet Łódzki.

autorka: dr Adrianna Szczerba, Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytetu Łódzkiego

 

 

¹J. Kuciński, Profesor Teodor Mieczysław Vieweger, seria: „Sylwetki Łódzkich Uczonych” zeszyt nr 63, ŁTN 2001, s. 21.
² Cytat za: M. M. Blombergowa, Teodor Mieczysław Vieweger. Początki kariery pedagogicznej, „Kronika. Pismo Uniwersytetu Łódzkiego”, nr 1(78) 2003 r., s. 11. 
³ Cytat za: Ibidem, s. 11. 
⁴ K. Baranowski, Alternatywa edukacyjna II Rzeczypospolitej: Wolna Wszechnica Polska, Warszawa 2001. 
⁵ K. Baranowski, Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi 1928–1939, PWN, Warszawa–Łódź 1977, s. 126.
⁶ J. Kuciński, op. cit., s. 15. 
⁷ Archiwum Państwowe w Łodzi, Wolna Wszechnica Polska, Odział w Łodzi, sygn. 8, Działalność Wolnej Wszechnicy Polskiej w czasie okupacji, oprac. Senat Wolnej Wszechnicy Polskiej z dn. 8 XI 1946 r. 
⁸ K. Jażdżewski, Pamiętniki. Wspomnienia polskiego archeologa z XX wieku, Wydawnictwo Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, Łódź 1995, s. 196. 
⁹ T. Kotarbiński, Pierwsze czterolecie Uniwersytetu Łódzkiego 1945/46–1948/49, [w:] Materiały do dziejów Uniwersytetu Łódzkiego (1945–1950), red. B. Baranowski, K. Duda-Dziewierz, Uniwersytet Łódzki, Łódź 1952, s. 49.